ΤΟ «ΜΥΣΤΙΚΟ» ΤΟΥ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ. ΣΗΜΕΙΩΣΗ ΓΙΑ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΑΞΙΑΣ ΤΟΥ ΜΑΡΞ

Εισαγωγή

Την ίδια περίοδο που, κατά τη διάσημη διατύπωση του Μανιφέστου, «το φάντασμα του κομμουνισμού πλανιέται στην Ευρώπη», ένα δεύτερο φάντασμα δηλώνει εμφατικά την παρουσία του και διεκδικεί χώρο στη σκέψη και τα γραπτά του Καρλ Μαρξ: είναι το φάντασμα του Ντέιβιντ Ρικάρντο.

«Ο Ρικάρντο», γράφει ο Μαρξ στην Αθλιότητα της Φιλοσοφίας (1847), «μας δείχνει την πραγματική κίνηση της αστικής παραγωγής που δημιουργεί την αξία (…) η θεωρία του για τις αξίες είναι η επιστημονική ερμηνεία της σημερινής οικονομικής ζωής»1.

Στον πρόλογό του για το ίδιο έργο (1884), ο Ένγκελς υποστηρίζει ότι η εφαρμογή της θεωρίας του Ρικάρντο δείχνει στους εργάτες πως το σύνολο της κοινωνικής παραγωγής τους ανήκει γιατί αυτοί είναι οι πραγματικοί δημιουργοί του· έτσι οδηγεί «ολόισια» στον κομμουνισμό: «όπως μας κάνει ο Μαρξ να πιστέψουμε, είναι καθαρά λαθεμένη οικονομικά, [ω]στόσο, εκείνο που μπορεί να’ναι πέρα για πέρα λαθεμένο από οικονομική άποψη, μπορεί να’ναι ακόμα σωστό απ’ την άποψη της παγκόσμιας ιστορίας».2

Η επιρροή του Ρικάρντο στον Μαρξ δεν αφορά αποκλειστικά στα έργα πριν από τα Grundrisse και το Κεφάλαιο, αλλά εντοπίζεται και σε σημεία του τρίτου τόμου του Κεφαλαίου, καθώς και σε γραπτά της περιόδου 1861-18653· «ο Μαρξ», θα πει εν τέλει ο Σουμπέτερ, «πρέπει να θεωρηθεί ένας “κλασικός” οικονομολόγος και πιο ειδικά μέλος της ρικαρδιανής ομάδας».4

Αν όμως ισχύουν τα παραπάνω, σε τι συνίσταται η Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας που εισηγείται ο Μαρξ στα Grundrisse και το Κεφάλαιο; Στo παρόν άρθρο θα προσπαθήσουμε να δείξουμε ότι η μαρξική θεωρία της αξίας που αναπτύσσεται στον πρώτο τόμο του Κεφαλαίου – και στο επίκεντρο της οποίας βρίσκονται η αφηρημένη εργασία και η χρηματική μορφή εμφάνισής της– αποτελεί τον πυρήνα αυτής της Κριτικής, συνεπώς και της διαφοροποίησης του Μαρξ από τους Σμιθ και Ρικάρντο. Για το σκοπό αυτό θα ανατρέξουμε στους λόγους περί αξίας πριν από τον Μαρξ (Αριστοτέλης, Σμιθ, Ρικάρντο), θα επισημάνουμε τις κρίσιμες μεθοδολογικές διαφοροποιήσεις που κατέστησαν εφικτή την ανάπτυξη της μαρξικής θεωρίας της αξίας και στη συνέχεια, έχοντας εκθέσει τις βασικές γραμμές αυτής της θεωρίας, θα διατυπώσουμε τα συμπεράσματα, καθώς και μια πρόταση εκφοράς του νόμου της αξίας.

1. Το «οικονομικό» είναι «ιστορικό»

Στο τμήμα του Κεφαλαίου όπου πραγματεύεται την ισοδύναμη μορφή (τόμος Ι, σσ. 69-740), ο Μαρξ εξαίρει την οξυδέρκεια του Αριστοτέλη, χάρη στην οποία ο τελευταίος «διάβασε» στη χρηματική μορφή την ανάπτυξη της απλής μορφής της αξίας, δηλαδή της έκφρασης της αξίας ενός εμπορεύματος με ένα οποιοδήποτε άλλο: «“5 κρεβάτια=1 σπίτι” δε διαφέρει από “5 κρεβάτια=τόσο χρήμα”».5 Για τον Μαρξ, το μυστικό κάθε μορφής της αξίας –άρα και της χρηματικής μορφής, της «εκθαμβωτικής» μορφής εμφάνισης της αξίας– βρίσκεται στην απλή, μεμονωμένη μορφή της αξίας, κι είναι ακριβώς γι’ αυτό που η ανάλυσή της παρουσιάζει τη μεγαλύτερη δυσκολία.6,7

Η προβληματική του Αριστοτέλη για τον προσδιορισμό της αξίας με τρόπο που να καθιστά ανταλλάξιμα ποιοτικά ανόμοια αγαθά (διαφορετικές αξίες χρήσης), αναπτύσσεται στα Ηθικά Νικομάχεια: «Το νόμισμα ως μέτρο αξίας, έχοντας κάνει όλα τα αγαθά σύμμετρα, τα εξισώνει· γιατί αν δεν υπήρχε ανταλλαγή, δεν θα υπήρχαν σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων· ούτε ανταλλαγή θα υπήρχε, αν δεν υπήρχε ισότητα· ούτε ισότητα, αν όλα τα αγαθά δεν μπορούσαν να μετρηθούν με ένα κοινό μέτρο. Στην πραγματικότητα βέβαια, είναι αδύνατο τόσο διαφορετικά μεταξύ τους πράγματα να μετρηθούν με ένα κοινό μέτρο, για τους πρακτικούς όμως σκοπούς που σχετίζονται με την ανάγκη μπορεί αυτό να πραγματοποιηθεί σε ικανό βαθμό».8 

Η –«σε ικανό βαθμό», έστω– ανταλλαγή αγαθών, αφ’ ης στιγμής αυτά είναι ανόμοια μεταξύ τους (μια ανταλλαγή μεταξύ ομοίων δε θα είχε νόημα) προϋποθέτει ένα είδος ισότητας (ισότητα ως προς…), ένα κοινό μέτρο που να καθιστά δύο διαφορετικά αντικείμενα ίσα ως προς κάτι κοινό.

Ο Αριστοτέλης βλέπει στο νόμισμα τον «εγγυητή» της απαιτούμενης, για μια σχέση ανταλλαγής, ισότητας· όμως, ακόμα κι αν η ισότητα που «πιστοποιεί» το νόμισμα είναι περιορισμένη, όπως παρατηρεί ο Αριστοτέλης, ως προς τι εξισώνονται δύο ποιοτικά διαφορετικά αγαθά (ή ένα αγαθό και το νόμισμα) ώστε να καθίσταται εφικτή η ανταλλαγή τους; Ο Μαρξ μας λέει ότι αυτό το άγνωστο προαπαιτούμενο, αυτό δηλαδή που ο Αριστοτέλης δεν είναι σε θέση να δει, είναι ηανθρώπινη εργασία.

Πού έγκειται όμως αυτή η αδυναμία του Αριστοτέλη; Η ανθρώπινη εργασία, μακράν του να αποτελεί ίδιον αποκλειστικά των κοινωνιών όπου κυριαρχεί ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής, συνιστά πρώτα απ’ όλα διαχρονική διαδικασία, με την οποία ο άνθρωπος ελέγχει διά της πράξης του την ανταλλαγή της ύλης ανάμεσα στον εαυτό του (την ανθρώπινη κοινωνία) και τη φύση.9Γιατί ο Αριστοτέλης αδυνατεί να την υποδείξει;

Θεωρώντας την εργασία από νατουραλιστική σκοπιά, ως ξόδεμα σωματικού κόπου, νοητικής δύναμης κλπ., πράγματι δε θα μπορέσουμε να βρούμε την απάντηση. Αν όμως, όπως κάνει ο Μαρξ, την θεωρήσουμε ως εργασία σε μια ιστορικά καθορισμένη εποχή ανάπτυξης, που μετατρέπει το προϊόν εργασίας σε εμπόρευμα και που αναπαριστά την εργασία που ξοδεύτηκε για την παραγωγή ενός εμπορεύματος σαν «αντικειμενοποιημένη» ιδιότητά του, δηλαδή σαν αξία του10 – αν, δηλαδή, δούμε την εργασία μέσα στην ιστορία και την προσεγγίσουμε αφαιρετικά – η διαφορά γίνεται πλέον αντιληπτή.

2. Το «οικονομικό» είναι «κοινωνικό»

Η εργασία, λοιπόν, σε μια (δουλοκτητική) κοινωνία που ανταλλάσσει «σε ικανό βαθμό», δεν είναι ίδια με την εργασία σε μια (καπιταλιστική) κοινωνία γενικευμένης εμπορευματικής παραγωγής και ανταλλαγής: με τα λόγια του ίδιου, «οι πιο γενικές αφαιρέσεις υπάρχουν εκεί όπου εμφανίζεται η πιο πλούσια συγκεκριμένη ανάπτυξη».11

Ο Μαρξ εξηγεί ότι μια κοινωνία που στηρίζεται στην εργασία των δούλων είναι μια κοινωνία στηριγμένη στην ανισότητα των ανθρώπων και των εργατικών τους δυνάμεων· αντίθετα, στις κοινωνίες όπου ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής είναι ο κυρίαρχος, εκεί ο πλούτος εμφανίζεται σαν ένας «τεράστιος σωρός από εμπορεύματα», η μορφή του εμπορεύματος είναι η γενική μορφή του προϊόντος εργασίας – επομένως και η σχέση των ανθρώπων ως κατόχων εμπορευμάτων είναι η κυρίαρχη κοινωνική σχέση και η ισότητα μεταξύ τους έχει τη σταθερότητα λαϊκής πρόληψης.12 Εκεί λοιπόν, κάθε άλλο παρά αδύνατο είναι «τόσο διαφορετικά μεταξύ τους πράγματα να μετρηθούν με ένα κοινό μέτρο».13

Σε αυτήν τη μορφή της κοινωνίας λοιπόν, τα χρήσιμα πράγματα, προϊόντα διαφορετικών ποιοτικά εργασιών, είναι ταυτόχρονα και υλικοί φορείς της ανταλλακτικής αξίας,14 δηλαδή της αναγκαίας μορφής εμφάνισης της αξίας στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής. Η «αναγκαιότητα» αυτής της μορφής έγκειται ακριβώς στο ότι τα χρήσιμα πράγματα στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής, η υλική βάση του πλούτου, είναι εμπορεύματα, έχουν δηλαδή παραχθεί όχι για να χρησιμοποιηθούν από τον παραγωγό τους, αλλά για να ανταλλαγούν. Κάθε εμπόρευμα λοιπόν έχει διάφορες ανταλλακτικές αξίες ίσες μεταξύ τους, που εκφράζουν κάτι κοινό για τα εμπορεύματα, άσχετο με τις αξίες χρήσης τους, οι οποίες στην ανταλλακτική σχέση έχουν αφαιρεθεί15· κάτι από το οποίο οι ανταλλακτικές αξίες αντιπροσωπεύουν κάποια μεγαλύτερη ή μικρότερη ποσότητα και από το οποίο οι ίδιες διαφέρουν,16 όπως ένα ευθύγραμμο σχήμα διαφέρει από το πηλίκο βxυ/2, στο οποίο ανάγεται για να μετρηθεί το εμβαδό του.17

Η αφαίρεση των ιδιοτήτων και άρα των αξιών χρήσης από το σώμα του εμπορεύματος, αφήνει αυτό το τελευταίο με μόνη την ιδιότητα ότι είναι προϊόν εργασίας. Η αφαίρεση των ιδιοτήτων που κάνουν το σώμα χρήσιμο συνεπάγεται και την αφαίρεση των συγκεκριμένων μορφών εργασίας που προσέδωσαν τις χρήσιμες ιδιότητες. Αυτό που απομένει, συνεπώς, είναι ηαφηρημένη ανθρώπινη εργασία, η οποία αποτελεί το κοινό (μέτρο ανταλλαγής) όλων των, ασύμμετρων μεταξύ τους, εμπορευμάτων. Ο τρόπος έκφρασης – μορφή εμφάνισης της αφηρημένης εργασίας είναι η χρηματική μορφή (που προκύπτει από την τελεσίδικη αναγωγή ενός εμπορεύματος σε γενικό ισοδύναμο), μορφή που όπως διείδε ο Αριστοτέλης, αποτελεί εξέλιξη της απλής μορφής εμφάνισης της αξίας: μια μορφή με κοινωνική ισχύ, αντίστοιχη της ολόπλευρης κοινωνικής σχέσης των εμπορευμάτων, των οποίων την αξιακή αντικειμενικότητα εκφράζει.18

3. Για έναν μη ποσοτικό προσδιορισμό της αξίας

Ο Μαρξ δεν είναι ο πρώτος που διακρίνει σ’ ένα εμπόρευμα την αξία χρήσης από την ανταλλακτική αξία –το ίδιο έχει κάνει ο Άνταμ Σμιθ στην Έρευνα για τη Φύση και τα Αίτια του Πλούτου των Εθνών.19 Η διαφορά έγκειται στο γεγονός ότι σε ό,τι αφορά την αξία, «η κλασική πολιτική οικονομία δεν διακρίνει πουθενά ρητά και με καθαρή επίγνωση την εργασία όπως εκφράζεται στην αξία, από την ίδια εργασία εφόσον εκφράζεται στην αξία χρήσης του προϊόντος της (…) δεν της περνάει από το μυαλό ότι η απλή ποσοτική διάκριση των εργασιών προϋποθέτει την ποιοτική τους ενότητα ή ομοιότητα, επομένως την αναγωγή τους σε αφηρημένη ανθρώπινη εργασία (…) την προσοχή τους την απορροφά ολότελα η ανάλυση του μεγέθους της αξίας».20Μέσω αυτής της νατουραλιστικής θεώρησης – μη διάκρισης της εργασίας, οι κλασικοί οικονομολόγοι αντιλαμβάνονται την αξία ως ιδιότητα όλων των εμπορευμάτων, η οποία απορρέει από το γεγονός ότι αποτελούν προϊόντα εργασίας: η εργασία εξασφαλίζει τη συμμετρία των εμπορευμάτων, η κοινή ιδιότητα των οποίων είναι ότι αποτελούν προϊόντα εργασίας.21 Ο Μαρξ ειρωνεύεται τη «ροβινσονιάδα» του Ρικάρντο, ο οποίος βάζει τον πρώτο ψαρά και τον πρώτο κυνηγό «ν’ ανταλλάσσουν σαν κάτοχοι εμπορευμάτων ψάρια και θηράματα ανάλογα με το χρόνο εργασίας που έχει αντικειμενοποιηθεί σ’ αυτές τις ανταλλαχτικές αξίες».22 Για τον δε Σμιθ, που όπως ο Μπαίυλη, μπερδεύει την μορφή της αξίας και την αξία,23 η εργασία είναι το πραγματικό μέτρο κάθε εμπορεύματος και η πραγματική τιμή κάθε αντικειμένου είναι ο κόπος και η όχληση που πρέπει να καταβάλει κάποιος ώστε να επιτύχει την ιδιοποίησή του.24

O Μαρξ, από την άλλη πλευρά, αναπτύσσει την οικονομική του θεωρία στο πλαίσιο της θεωρίας που εισηγείται για την Ιστορία,25 κομβικό ρόλο στην οποία έχει η έννοια του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής: με την αναφορά σε αυτόν από την πρώτη κιόλας σελίδα του Κεφαλαίου («ο πλούτος των κοινωνιών όπου κυριαρχεί…»), ο ίδιος οριοθετεί το αντικείμενό του, στο πλαίσιο του οποίου κοινοί-εμπειρικά διαπιστώσιμοι όροι, όπως το εμπόρευμα και η εργασία, νοηματοδοτούνται με μη εμπειρικό-αφαιρετικό τρόπο, ως ειδικές μορφές: «η μορφή αξίας του προϊόντος της εργασίας», θα πει, «είναι η πιο αφηρημένη, μα και η πιο γενική του αστικού τρόπου παραγωγής και ότι όταν την πάρει κανείς κατά λάθος για την αιώνια φυσική μορφή της κοινωνικής παραγωγής [όπως ο Σμιθ, σημείωση δική μας], παραβλέπει αναγκαστικά και το ειδικό της μορφής της αξίας, επομένως το ειδικό της μορφής του εμπορεύματος, της μορφής του χρήματος, της μορφής του κεφαλαίου».26

Το θεωρητικό αυτό υπόδειγμα επιτρέπει στον Μαρξ να προσεγγίσει αρχικά το εμπόρευμα ως ενότητα αξίας χρήσης και αξίας ανταλλαγής (ή σωστότερα: αξία χρήσης και «αξία»27) και να δει ότι σε καθέναν από τους δύο παράγοντες αντιστοιχεί ένας διαφορετικός χαρακτήρας εργασίας που περιέχεται στο εμπόρευμα: η συγκεκριμένη, που προσδίδει σ’ ένα αντικείμενο τις ιδιότητες που το καθιστούν αξία χρήσης, και την αφηρημένη εργασία, την «ουσία» που παράγει αξία28 και μετριέται μέσω του κοινωνικά (μέσου) αναγκαίου χρόνου εργασίας, ενός «μέσου όρου» όλων των ατομικών εργατικών δυνάμεων, ο οποίος καθορίζεται από τους υπάρχοντες κοινωνικά-κανονικούς29 όρους παραγωγής και τον κοινωνικά μέσο βαθμό επιδεξιότητας και εντατικότητας της εργασίας.30

Για τον Μαρξ λοιπόν, διατυπώσεις του Σμιθ που λαμβάνουν ως δεδομένο αυτό που απαιτείται να εξηγηθεί («στους ανθρώπους και αυτές ακόμη οι πιο διαφορετικές ιδιοσυγκρασίες αλληλοεξυπηρετούνται, εφόσον τα διάφορα παραγωγικά αποτελέσματα των ιδιαίτερων ικανοτήτων τους, με τη γενική κλίση προς συναλλαγή και το εμπόριο»31 ή «εφόσον επικρατήσει ο καταμερισμός (…) γίνεται ο καθένας έμπορος και η ίδια η ανθρώπινη κοινωνία διαμορφώνεται σε μια εμπορική κοινωνία»32), θα ήταν απλώς αδιανόητες. Ο ίδιος έχει απορρίψει εγκαίρως τον φιλοσοφικό ανθρωπισμό33 και ακόμα και όταν εκκινεί την ανάλυση από τα κοινώς παραδεκτά και εμπερικώς διαπιστώσιμα (π.χ. το εμπόρευμα), τα προσεγγίζει μέσω του θεωρητικού υποδείγματός του, για το οποίο είναι η κοινωνική κίνηση (ταξική πάλη) που προσδιορίζει – παράγει αποτελέσματα αντί αυτή να προσδιορίζεται από ατομικές κλίσεις, επιθυμίες, οφέλη, ανάγκες και επιλογές.

4. Συμπέρασμα: Νόμος της αξίας

Τι θα μπορούσε, με βάση την παραπάνω ανάλυση, να αποτελεί τον «νόμο της αξίας», η οποία αξία στο μαρξικό υπόδειγμα που ερευνά τη «συνάντηση» που καθορίζει τις κοινωνικές μορφές δεν προσδιορίζεται ποσοτικά;

Δεδομένου ότι στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής, η εργασία παράγει αντικείμενα προς ανταλλαγή (εμπορεύματα) με σκοπό το κέρδος, είναι δηλαδή αφηρημένη εργασία, τα προϊόντα αυτά θεωρούνται κατ’ ανάγκην αφηρημένα, ως προϊόντα αφηρημένης εργασίας.

 

Το κείμενο δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Θέσεις (Οκτώβριο-Δεκέμβριος 2009)

Σκίτσο: Τζουζέπε Ματσίνι, Καρλ Μαρξ

Βιβλιογραφία

Marx, Karl (1994), Εισαγωγή στα Grundrisse (μετάφραση: Διονύσης Διβάρης), στο: Κουζέλης, Γεράσιμος – Ψυχοπαίδης, Κοσμάς, Επιστημολογία των Κοινωνικών Επιστημών – Κείμενα, Νήσος, Αθήνα: 1994: 33-64.

Rubin, Isaac (1993), «Αφηρημένη εργασία και αξία στο σύστημα του Μαρξ» (μετάφραση: Σταύρος Μαυρουδέας), Θέσεις 44, Ιούλιος-Σεπτέμβριος 1993 και www.theseis.com.

Smith, Adam (1999), Έρευνα για τη Φύση και τα Αίτια του Πλούτου των Εθνών (μετάφραση: Δημήτριος Καλιτσουνάκης), Παπαζήσης, Αθήνα.

Αριστοτέλης (2006), Ηθικά Νικομάχεια, Βιβλία Ε΄-Κ΄ (εισαγωγή-μετάφραση-σχόλια: Δημήτριος Λυπουρλής), Ζήτρος, Αθήνα: 55-63.

Δημούλης, Δημήτρης – Μηλιός, Γιάννης – Οικονομάκης, Γιώργος (2005), Η θεωρία του Μαρξ για τον καπιταλισμό. Πλευρές μιας θεωρητικής και πολιτικής ρήξης, Νήσος, Αθήνα.

Λαπατσιώρας, Σπύρος – Μηλιός, Γιάννης – Οικονομάκης, Γιώργος (2000), Εισαγωγή στην Οικονομική Ανάλυση, γ΄ έκδοση, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα.

Μαρξ, Καρλ (1989-1991), Grundrisse (Βασικές γραμμές της Κριτικής της Πολιτικής Οικονομίας 1857-1858) (μετάφραση: Διονύσης Διβάρης), Στοχαστής, Aθήνα.

Μαρξ, Καρλ (1991), Εμπόρευμα και Χρήμα (μετάφραση, εισαγωγή και σχόλια: Γιώργος Σταμάτης), Κριτική, Αθήνα.

Μαρξ, Καρλ (χ.χ.ε.), Η αθλιότητα της φιλοσοφίας (μετάφραση: Γεωργία Δεληγιάννη-Αναστασιάδη)εκδόσεις Γερ. Αναγνωστίδη.

Μαρξ, Καρλ (2005), Το κεφάλαιο. Kριτική της Πολιτικής Οικονομίας, τόμος πρώτος (μετάφραση: Παναγιώτης Μαυρομμάτης), Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα.

Μηλιός, Γιάννης (2002), «Υπεραξία και υπερεργασία. Η χρηματική θεωρία της αξίας του Μαρξ απέναντι στην κλασική έννοια της αξίας ως “δαπανώμενης εργασίας”», Θέσεις 80, Ιούλιος-Σεπτέμβριος και www.theseis.com.

Μηλιός, Γιάννης (2003), «Η Μαρξική θεωρία της αξίας και ο ενδογενής χαρακτήρας του χρήματος»Θέσεις 84, Ιούλιος-Σεπτέμβριος και www.theseis.com.

Μηλιός, Γιάννης, «Το Κεφάλαιο του Καρλ Μαρξ μετά τον Αλτουσέρ», Θέσεις 86, Ιανουάριος – Μάρτιος και www.theseis.com.

_______________

1 Μαρξ Καρλ, Η αθλιότητα της φιλοσοφίας, εκδόσεις Γερ. Αναγνωστίδη, χ.χ.ε: 45-46.

2 ό.π.: 10-11

3 Δημούλης Δημήτρης, Μηλιός Γιάννης, Οικονομάκης Γιώργος, Η θεωρία του Μαρξ για τον καπιταλισμό. Πλευρές μιας θεωρητικής και πολιτικής ρήξης, Νήσος, Αθήνα: 2005: 14. Για την αποδοχή της ρικαρδιανής «δαπανώμενης εργασίας» από τον Μαρξ, βλ. και Μηλιός Γιάννης, «Υπεραξία και υπερεργασία. Η χρηματική θεωρία της αξίας του Μαρξ απέναντι στην κλασική έννοια της αξίας ως “δαπανώμενης εργασίας”», Θέσεις 80, Ιούλιος-Σεπτέμβριος 2002: 77-88 και http://www.theseis.com.

4 Δημούλης…, ό.π.: 40.

5 Μαρξ Καρλ, Το Κεφάλαιο. Kριτική της Πολιτικής Οικονομίας, τόμος πρώτος (μετάφραση: Παναγιώτης Μαυρομμάτης), Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα: 2005: 73-74.

6 ό.π.: 62. Ακόμα: «Η σχετική μορφή της αξίας ενός εμπορεύματος (…) εκφράζει την αξιακή του οντότητα (…) η ίδια αυτή έκφραση υποδηλώνει ότι κρύβει μια κοινωνική σχέση» (σ. 71). Σε μια επιστολή του, εξάλλου, προς τον Ένγκελς με ημερομηνία 22.06.1867, ο Μαρξ σημείωνε: «Οι κύριοι Οικονομολόγοι παρέβλεψαν μέχρι σήμερα το πολύ απλό γεγονός ότι η μορφή: 20 πήχεις λινού υφάσματος = 1 σακάκι είναι απλώς η βάση του 20 πήχεις λινού = 2 στερλίνες,και επομένως η απλούστερη μορφή του εμπορεύματος, στην οποία η αξία δεν έχει ακόμα εκφραστεί στη σχέση της με όλα τα άλλα εμπορεύματα αλλά μόνον ως κάτι διαφοροποιημένο από την ίδια της τη φυσική μορφή, ότι [η εξεταζόμενη απλή μορφή] ενσωματώνει όλο το μυστικό της χρηματικής μορφής και ως εκ τούτου, in nuce , όλων των αστικών μορφών του προϊόντος της εργασίας», υποσημείωση στο: Μηλιός, Γιάννης, «Η Μαρξική θεωρία της αξίας και ο ενδογενής χαρακτήρας του χρήματος», Θέσεις 84, Ιούλιος-Σεπτέμβριος 2003 και http://www.theseis.com.

7 «Κι αν η γνώση, ότι το χρήμα είναι εμπόρευμα, ήταν ήδη στις τελευταίες δεκαετίες του 17ου αιώνα αρχή της ανάλυσης του χρήματος, την οποία είχε αφήσει κανείς πολύ πίσω του, ήταν ωστόσο μόνον η αρχή. Η δυσκολία δεν έγκειται στο να κατανοήσει κανείς, ότι το χρήμα είναι εμπόρευμα, αλλά πώς, γιατί, μέσω τίνος ένα εμπόρευμα είναι χρήμα», Μαρξ Καρλ, Εμπόρευμα και Χρήμα (μετάφραση, εισαγωγή και σχόλια: Γιώργος Σταμάτης), Κριτική, Αθήνα: 1991.

8 Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια, Βιβλία Ε΄-Κ΄ (εισαγωγή-μετάφραση-σχόλια: Δημήτριος Λυπουρλής), Ζήτρος, Αθήνα 2006: 61.

9 Μαρξ, ό.π.: 190.

10 ό.π., σελ. 75.

11 Marx, Karl, Εισαγωγή στα Grundrisse (μετάφραση: Διονύσης Διβάρης), στο: Κουζέλης, Γεράσιμος – Ψυχοπαίδης, Κοσμάς, Επιστημολογία των Κοινωνικών Επιστημών – Κείμενα, Νήσος, Αθήνα: 1994: 56

12 ό.π.: 74.

13 «Στην ανάπτυξη φαίνεται λοιπόν, όχι μόνο ο ιστορικός χαρακτήρας των μορφών –όπως το κεφάλαιο– που ανήκουν σε μια καθορισμένη ιστορική εποχή· αλλά και προσδιορισμοί όπως η αξία, που εμφανίζονται σαν καθαρά αφηρημένοι, δείχνουν την ιστορική βάση απ’ όπου αφαιρέθηκαν, και που άρα μόνο σ’ αυτήν μπορούν να εμφανιστούν σαν τέτοια αφαίρεση (…) Η οικονομική έννοια της αξίας δεν παρουσιάζεται στους αρχαίους», Μαρξ, Καρλ, Grundrisse (Βασικές γραμμές της Κριτικής της Πολιτικής Οικονομίας 1857-1858), Στοχαστής, Aθήνα, 1989-1991: 596.

14 Μαρξ, Καρλ, Το κεφάλαιο, ό.π.: 50.

15 ό.π.: 51. Βλ. και παρακάτω: «Σαν ανταλλαχτικές αξίες [τα εμπορεύματα] μπορούν να διαφέρουν μόνο στην ποσότητα, δεν περιέχουν επομένως ούτε ένα άτομο αξίας χρήσης» (σ. 52).

16 ό.π.: 51

17 ό.π.: 52

18 Βλ. σχετικά, Μαρξ, Καρλ, Το κεφάλαιο: 80.

19 «Πρέπει να παρατηρηθεί ότι η λέξη αξία έχει δύο διαφορετικές σημασίες: άλλοτε δηλώνει τη χρησιμότητα ενός ειδικού αντικειμένου και άλλοτε τη δυνατότητα που παρέχεται με την κατοχή αυτού του αντικειμένου για την απόκτηση με αυτό άλλων αγαθών. Η μία ονομάζεται “αξία χρήσεως” και η άλλη “αξία ανταλλαγής”», Smith, Adam,Έρευνα για τη Φύση και τα Αίτια του Πλούτου των Εθνών, Παπαζήσης, Αθήνα: 1999: 70.

20 Μαρξ, Καρλ, Το κεφάλαιο, ό.π.: 93-94, υποσημειώσεις 31 και 32.

21 Δημούλης…, ό.π.: 39.

22 «Τον πρώτο ψαρά και τον πρώτο κυνηγό τους βάζει αμέσως ν’ ανταλλάσσουν σαν κάτοχοι εμπορευμάτων ψάρια και θηράματα ανάλογα με το χρόνο εργασίας που έχει αντικειμενοποιηθεί σ’ αυτές τις ανταλλαχτικές αξίες», Μαρξ, Το κεφάλαιο, ό.π.: 89, υποσημείωση 29.

23 Μαρξ, Το κεφάλαιο, ό.π.: 64.

24 Smith, Adam, ό.π.: 73-74.

25 ό.π.: 22-23.

26 Μαρξ, Το κεφάλαιο, ό.π.: 94.

27 ό.π.: 74.

28 Η μεθοδολογική επιλογή που μόλις περιγράψαμε μας υποχρεώνει να ελέγξουμε τον Ένγκελς, όταν διαχωρίζει το «οικονομικά λάθος» απ’ το «ιστορικά σωστό» (βλ. Εισαγωγή).

29 Αυτή είναι η πρώτη και κρισιμότερη ιστορικο-κοινωνιολογική παραπομπή του Μαρξ: η (μεθοδολογική) συγκρότηση εννοιών λαμβάνεται υπ’ όψιν στην ιστορική της διάσταση. Έτσι, η κανονικότητα (και ο Μ.Ο.) είναι ιστορικά καθορισμένη και ως σχεσιακό μέγεθος/έννοια αποτελεί θεμέλιο κρίσιμων προσδιορισμών.

30 Μαρξ, ό.π.: 53.

31 Smith, Adam, ό.π.: 58.

32 ό.π.: 65.

33 «Η ανθρώπινη ουσία δεν είναι μια αφαίρεση που ενυπάρχει στο μεμονωμένο άτομο. Στην πραγματικότητα είναι το σύνολο των κοινωνικών σχέσεων» (6η θέση για τον Φόυερμπαχ) |«Αυτό το σύνολο των παραγωγικών δυνάμεων, κεφαλαίων και κοινωνικών μορφών επικοινωνίας, τις οποίες κάθε υποκείμενο και κάθε γενιά βρίσκει ως κάτι δεδομένο, είναι η πραγματική αιτία γι’ αυτό το οποίο οι φιλόσοφοι έχουν παρουσιάσει ως “ουσία” και “φύση του ανθρώπου”» στο: Δημούλης…, ό.π.: 23.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s