ΜΑΡΤΥΡΙΟ, ΣΙΩΠΕΣ, ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ

Οντέτ Βαρών-Βασάρ, Η ανάδυση μιας δύσκολης μνήμης. Κείμενα για τη γενοκτονία των Εβραίων, Εστία, 2012, σ. 230

Πρώτα πρώτα η εξουσία προσπάθησε να πνίξει το ζήτημα του Ολοκαυτώματος, έπειτα να το αναγάγει σ’ ένα στενό «εβραϊκό ζήτημα», το οποίο το έθνος το θεωρεί με μια απόμακρη συμπόνοια, έπειτα αναγκάστηκε να παραδεχτεί τον απαράγρπατο χαρακτήρα της τραγωδίας – και τότε επιχείρησε να το εντάξει στην παγκόσμια στρατηγική του. Και σ’ αυτό είχε δίκιο, ακόμη και αν ήταν σε μία αρνητική κατεύθυνση. Γιατί, ας το υπογραμμίσουμε, το Ολοκαύτωμα είναι μια οικουμενική εμπειρία.
 Ίμρε Κέρτες

 

Στις 27 Ιανουαρίου του 1945, ένα τμήμα του Κόκκινου Στρατού που προελαύνει στην Πολωνία, βρίσκεται τυχαία μπροστά στο στρατόπεδο του Άουσβιτς. Το στρατόπεδο έχει σχεδόν εκκενωθεί μερικές μέρες πριν από τους Γερμανούς: τη μέρα εκείνη βρίσκονται μέσα 7.000 άνθρωποι, όλοι τους σε άθλια κατάσταση. Πρόκειται, αλλά θα μαθευτεί αργότερα, για το στρατόπεδο όπου συγκεντρώθηκαν και εξοντώθηκαν 960.000 Εβραίοι –μεταξύ των οποίων και 60.000 ελληνοεβραίοι–, το ένα πέμπτο δηλαδή όσων αφανίστηκαν στην «τελική λύση».

Όμως, μέχρι το 1980, και με μερικές σημαντικές εξαιρέσεις, η ανείπωτη αυτή καταστροφή θα μείνει αυτό ακριβώς: ανείπωτη. Έξω από τον λόγο, μακριά από τη θέση που της αντιστοιχεί στην ιστοριογραφία και τη συλλογική μνήμη.

Στα 17 κείμενα που συνθέτουν το καινούριο βιβλίο της Οντέτ Βαρών-Βασάρ, και τα οποία γράφτηκαν στο διάστημα μιας εικοσαετίας (στην Αυγή, τον Πολίτη, τα Σύγχρονα Θέματα, σε συλλογικούς τόμους και αλλού), επανέρχεται το ίδιο ερώτημα: –«γιατί;»–, και συνοψίζονται οι αιτίες της δυσκολίας που προαναγγέλλει ο τίτλος. Της δυσκολίας να αναδυθεί, όχι η μνήμη του Ολοκαυτώματος, όπως εξηγεί η ίδια, (απορρίπτοντας τον όρο που προέρχεται από την αμερικανική ιστοριογραφία, και παραπέμπει, όπως λέει, «σε τελετουργική θυσία θρησκευτικού τύπου»), αλλά η μνήμη της Γενοκτονίας των Εβραίων. Η μνήμη μιας οικουμενικής εμπειρίας, που δεν αποτελεί «ιδιωτική» υπόθεση των Εβραίων, και η οποία ωστόσο απωθήθηκε για δεκαετίες, τόσο από αυτούς που δεν ήθελαν να ακούσουν, όσο και από εκείνους που δεν άντεχαν να πουν.

Αποφεύγοντας εύκολες ερμηνείες (αυτήν που θα εξηγούσε, λόγου χάρη, το πρόβλημα αποκλειστικά με «κλειδί» τον αντισημιτισμό), καθώς και σχηματοποιήσεις (όπως η αντιπαράθεση ιστοριογραφίας και μαρτυριών), η συγγραφέας εξηγεί τα όρια μπροστά στα οποία έθεσε η Shoah (η Καταστροφή) τη θετικιστική ιστοριογραφία και τη Σχολή των Annales∙ τις δύο σχολές που, στο όνομα της «αντικειμενικότητας» και της «μακράς διάρκειας», δεν άφησαν χώρο για το πρόσφατο, για τον βραχύ χρόνο, για το «κοινότοπο» Κακό.

Εστιάζοντας στο γαλλικό παράδειγμα, και ακολουθώντας την Αν Γκρυνμπέργκ, η Οντέτ Βαρών επισημαίνει ότι μια ιστοριογραφία γκωλικού ή κομμουνιστικού προσανατολισμού, απασχολημένη με την ηρωική Αντίσταση, αποδείχτηκε απρόθυμη να καταπιαστεί με τις αντιηρωικές όψεις της Γαλλίας του Βισύ. Απρόθυμη, μέχρι που ένας επιστημονικά ανυπόστατος ρεβιζιονισμός (Φωρισσόν, Γκαροντί) την υποχρέωσε, γύρω στη δεκαετία του ’80, να το κάνει (εμβληματικό, εδώ, το αντι-αναθεωρητικό έργο του Πιερ Βιντάλ-Νακέ): αμφισβητώντας το Ολοκαύτωμα, προπαγανδίζοντας την ανυπαρξία ντοκουμέντων και συρρικνώνοντας τον αριθμό των νεκρών∙ εξισώνοντας τέλος τη γερμανική και τη σοβιετική ευθύνη για την Καταστροφή και αποδίδοντας σε «σκοπιμότητα του Σιωνισμού και των Συμμάχων» την πραγμάτευσή της (βλ. αναλυτικότερα το τρίτο κείμενο του βιβλίου, σ. 41-56).

Τις σιωπές της ιστοριογραφίας, τις οποίες διευκόλυνε τόσο η καταστροφή των ναζιστικών αρχείων από τους ίδιους τους θύτες, όσο και η φύση των αρχείων αυτών (καταγραφή «τεχνικών» λεπτομερειών με την αναίσθητη γλώσσα της διοίκησης), κάλυψαν, στα τριανταπέντε αυτά χρόνια, οι μαρτυρίες των επιζώντων. Οι μαρτυρίες αυτές διαμόρφωσαν ένα νέο λογοτεχνικό είδος, τη στρατοπεδική λογοτεχνία (littérature concentrationnaire), καταξιώνοντας ως συγγραφείς ανθρώπους που δεν είχαν ποτέ νωρίτερα μια τέτοια αξίωση∙ άλλοτε πάλι, οι μαρτυρίες αυτές αποτέλεσαν το υλικό μιας προφορικής ιστορίας που υποχρέωσε την επίσημη ιστοριογραφία να ξανανοίξει τα αρχεία της (ένα μόνο παράδειγμα: το βιβλίο «Τα παιδιά της φωτιάς. Ο Τζόζεφ Μένγκελε και η άγνωστη ιστορία των διδύμων του Άουσβιτς», των Lucette Lagnado και Sheila Cohn Dekel, που κυκλοφόρησε στα ελληνικά το 2000 και παρουσιάζεται στο υπό συζήτηση βιβλίο)∙ άλλοτε, τέλος, οι μαρτυρίες αυτές υπήρξαν η βάση για την ανέγερση μουσείων, την ίδρυση ερευνητικών κέντρων και την παραγωγή κινηματογραφικών έργων, στην Ελλάδα και διεθνώς.

Σε κάθε περίπτωση, η διάσωση της μνήμης της Shoah μέσω των μαρτυριών, καταξίωσε τις τελευταίες ως μια ακόμα όψη αυτού που η ψυχαναλύτρια Αριέλλα Ασέρ ονόμασε «ενόρμηση της ζωής». Οι μάρτυρες, και με τις δύο ψυχές της λέξης, αγωνίστηκαν να κρατηθούν οι ίδιοι στη ζωή, πιάστηκαν από κάθε τυχαιότητα, επιστράτευσαν κάθε λογής τέχνασμα και αξιοποίησαν κάθε δυνατότητα. Σε δεύτερο χρόνο, είδαν στον λόγο τη συνθήκη της προσωπικής τους απελευθέρωσης: την επανιδιοποίηση της ανθρωπινότητάς τους. Βάζοντας λοιπόν το βίωμά τους στον λόγο, και διασώζοντάς το, φρόντισαν ώστε να κοινωνηθεί και να ιστορικοποιηθεί μια απαράγραπτη εμπειρία, εξαιτίας της οποίας κλονίστηκαν οι περί προόδου βεβαιότητες των Ευρωπαίων κατά το πρώτο μισό του 20ου.

Η προβληματική, λοιπόν, της Οντέτ Βαρών-Βασάρ μας θέτει ενώπιον δύο καίριων ζητημάτων. Το ένα αφορά τη μεροληψία της ιστοριογραφίας: το αίτημα για «αντικειμενικότητα», όπως δείχνει η ίδια, στην περίπτωση της Shoah έφτασε να σημαίνει την αφήγηση της ιστορίας από τη μεριά του θύτη: μια απολογία του νεοναζισμού. Το άλλο, εξίσου σημαντικό, έχει να κάνει με τις ιστορικές πηγές: η απαξίωση της μνήμης ως «φτωχού συγγενή της ιστορίας», η παραγνώριση της υποκειμενικής διάστασης ως «υποκειμενιστικής», και η «στενά ιστορική» ματιά (αυτή που αδιαφορεί για την ψυχαναλυτική ερμηνεία των σιωπών, τη λογοτεχνική επεξεργασία των βιωμάτων και τη φιλοσοφική αξιολόγηση των γεγονότων) υπήρξαν παράγοντες που δυσκόλεψαν την ανάδυση μιας μνήμης ήδη δύσκολης, «δουλεύοντας» στην πράξη υπέρ του αναθεωρητισμού.

Η θέση της Βαρών, λοιπόν, είναι σαφής: «αν η μνήμη (συλλογική και ατομική) δεν διασώσει το γεγονός, χάνουμε πολλές πλευρές του […] από την άλλη, αν η ιστορία δεν τοποθετήσει το γεγονός στο ιστορικό του πλαίσιο και δεν το ερμηνεύσει, αυτό μένει κατά κάποιον τρόπο έωλο». Ποια μνήμη, όμως, διασώζει αυθεντικά την εμπειρία που διαμεσολαβεί η ιστοριογραφία; Καταφεύγοντας στον Τσβετάν Τοντόροφ, η συγγραφέας διακρίνει ανάμεσα στην κυριολεκτική μνήμη, αυτήν δηλαδή που μένει προσκολλημένη στο γεγονός αδυνατώντας να το αναγάγει σε ένα γενικότερο επίπεδο και ενθαρρύνοντας έτσι μελλοντικούς φανατισμούς, και στην παραδειγματική μνήμη, εκείνη δηλαδή που με αφετηρία το γεγονός επιχειρεί να αντλήσει γενικότερα διδάγματα και να οδηγήσει σε ευρύτερο προβληματισμό.

Αυτοί, τελικά, είναι και οι δύο λόγοι που θεωρώ σημαντικό το βιβλίο της Οντέτ Βαρών. Αφενός γιατί έρχεται σε μια εποχή που η διάσωση της μνήμης ξεφεύγει κατά πολύ από το «καθηκοντολόγιο» των ιστορικών∙ ο Πέτρος Στανγκανέλλης, μεταξύ άλλων, έχει δείξει πειστικά ότι ο μηχανισμός που επέτρεψε το ανεπανάληπτο Ολοκαύτωμα δυστυχώς δεν έχει αχρηστευτεί — με ό,τι σημαίνει αυτό για το παρόν και το μέλλον της Ευρώπης. Αφετέρου γιατί η συγγραφέας υπερασπίζεται ένα συγκεκριμένο ήθος σε ό,τι αφορά την επιστημονική πρακτική, την κριτική και τη γραφή γενικότερα – ένα ήθος που δεν επιβιώνει εύκολα σε εποχές τεράτων. Το συνοψίζουν τα λόγια του Κλαούντιο Μάγκρις για τον Πρίμο Λέβι, που παραθέτει η ίδια: «Να τα έχεις γράψει δίχως μίσος και δίχως πάθος, χωρίς να τονίζεις, αντίθετα να μετριάζεις τη φρίκη, και η ποίηση να αναβλύζει από τη γυμνή αλήθεια των γεγονότων είναι εξίσου μεγάλο έργο όσο και να έχεις ζήσει τα γεγονότα τα οποία γέννησαν το βιβλίο»[1].

Το κείμενο δημοσιεύτηκε στο RedNotebook
________

[1] Στο: Πρίμο Λέβι, Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος, Άγρα 2003

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s