ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΟ ΠΑΣΟΚ, ΤΟΤΕ ΚΑΙ ΤΩΡΑ

Το Φεβρουάριο του 1978, τρεις μήνες μετά το αποκαρδιωτικό 2.72% της εκλογικής «Συμμαχίας» με πυρήνα το ΚΚΕ εσ., ο Νίκος Πουλαντζάς γράφει στα Νέα υποστηρίζοντας ότι «Μπορεί να γίνει η ενότητα των δυνάμεων της Αλλαγής». Στο άρθρο αυτό εξηγεί ότι το ΚΚΕ εσ. εκπροσωπεί μια εκδοχή (δεξιού) ευρωκομμουνισμού, που αν και κερδίζει την προοδευτική διανόηση της εποχής, στρατηγικά περιορίζει το κόμμα σε ρόλο ουραγού της αστικής τάξης. Ο ίδιος  προτείνει, λοιπόν, μια «προνομιακή στρατηγική ενότητα [όχι συγχώνευση] ανάμεσα στο ΠΑΣΟΚ και στο χώρο που αποκαλείται της «ανανεωτικής αριστεράς», με στόχο «την πλήρη αντιπαράθεση στην κυβέρνηση της δεξιάς». Επισημαίνει δε τις ήδη υπαρκτές προϋποθέσεις για μια τέτοια σύγκλιση: α) η ανεξαρτησία των δύο κομμάτων «από τα ξένα κέντρα εξουσίας», β) η βασική επιλογή τους «όσον αφορά το δημοκρατικό σοσιαλισμό και το δημοκρατικό δρόμο προς το σοσιαλισμό» (παρά την υπόμνηση ότι το ΠΑΣΟΚ δεν έχει δημοκρατική αλλά προσωποπαγή κομματική δομή), γ) η αντίληψη περί αυτονομίας των μαζικών κοινωνικών χώρων – αντίληψη στον αντίποδα του Κόμματος-Παντογνώστη, που υλοποιεί το ΚΚΕ και, τέλος, δ) η «αποδοχή ενός αδογμάτιστου μαρξισμού».

Νωρίτερα, τον Οκτώβριο του 1977, ο Άγγελος Ελεφάντης και ο Μάκης Καβουριάρης διατυπώνουν στον Πολίτη μια θέση σε εντελώς διαφορετικό μήκος κύματος. Στο δικό τους άρθρο («ΠΑΣΟΚ: Λαϊκισμός ή σοσιαλισμός»), και σε μια προβληματική που θα συστηματοποιηθεί αργότερα στο βιβλίο του Ελεφάντη «Ο αστερισμός του λαϊκισμού», εξηγούν ότι τα αιτήματα περί εθνικής ανεξαρτησίας και λαϊκής κυριαρχίας, που εκείνη την εποχή έχει σημαία του το ΠΑΣΟΚ, δεν το κατατάσσουν αυτοδίκαια στην Αριστερά, αφού δεν υπαινίσσονται τίποτα το αντικαπιταλιστικό. Αντίθετα, η διαρκής καταγγελία των ΗΠΑ, του Πενταγώνου και του ΝΑΤΟ, που σχεδόν εξαντλεί τη Διακήρυξη της 3ης Σεπτέμβρη, μαρτυρά μια προσπάθεια να συγκαλυφθούν αντιθέσεις στο εσωτερικό της ελληνικής κοινωνίας – αντιθέσεις που, αν θίγονταν, θα αποτελούσαν εμπόδιο στην πολυσυλλεκτική-λαϊκιστική στρατηγική του «Κινήματος». Σε τελική ανάλυση, Ελεφάντης και Καβουριάρης αμφισβητούν την αξίωση του ΠΑΣΟΚ να αυτοπροβάλλεται ως σοσιαλιστικό κίνημα: για τους ίδιους δεν είναι παρά ένα αρχηγικό κόμμα, με αναφορές σε τριτοκοσμικά εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα, και τη δυνατότητα να συνδυάζει αντίρροπες ιδεολογίες κάτω από την ομπρέλα του λαϊκισμού ή και του «αντιιμπεριαλιστικού» εθνικισμού, όπως θα επιβεβαιωνόταν αρκετές φορές αργότερα, στα σαράντα χρόνια της σταδιοδρομίας του («βυθίσατε το Χόρα», προσαρμογή της διεθνιστικής αλληλεγγύης στα κρατικά συμφέροντα, εμπάργκο στην ΠΓΔΜ).

Είναι ενδεικτικό της αντιφατικότητας του ΠΑΣΟΚ –και συνεπώς της αμφιθυμίας της Αριστεράς απέναντί του– ότι, την ίδια περίοδο, στα χρόνια δηλαδή της πρώτης Μεταπολίτευσης, διανοούμενοι από την ίδια ιδεολογική μήτρα προτείνουν, για το ίδιο κόμμα, αναλύσεις που οδηγούν σε τελείως διαφορετικά συμπεράσματα για τη στάση της Αριστεράς απέναντι στις πασοκικές εκκλήσεις περί «δημοκρατικής συνεργασίας». Πριν απ’ οτιδήποτε, η αντιφατικότητα αυτή είναι το μεσαίο όνομα του ιδρυτή του «Κινήματος». Ένα παράδειγμα από τα πολλά: το 1971, κι ενώ διατηρεί επαφές με την Ένωση Κέντρου, ο Παπανδρέου θα απουσιάσει από το συνέδριό της, θα στείλει όμως με επιστολή του ένα σκληρό μήνυμα: πολιτική αλλαγή στην Ελλάδα δεν θα υπάρξει παρά μόνο μέσα από ένοπλο αγώνα, και υπό την καθοδήγηση ενός κινήματος στα πρότυπα των εθνικοαπελευθερωτικών του Τρίτου Κόσμου. Τέτοια αλλαγή στην Ελλάδα δεν θα υπάρξει βεβαίως ποτέ. Από απόσταση σαράντα και πλέον χρόνων, δε, όλοι ξέρουμε ποια ήταν η πορεία του κόμματος που απαξίωνε την ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία ως αριστερή πτέρυγα του ιμπεριαλισμού, προσδιορίζοντας τους διεθνείς συμμάχους του με το σύνθημα «ΠΑΚ, Μιρ, Φενταγίν, Τουπαμάρος, Βιετκόγκ».

Ίσως λοιπόν το πιο αξιόπιστο θερμόμετρο για το «φαινόμενο ΠΑΣΟΚ» να ήταν αυτή η αμφιθυμία που έδειξε απέναντί του η κομμουνιστική ανανεωτική Αριστερά, κινούμενη μεταξύ απόρριψης του «λαϊκισμού» (Ελεφάντης: η θεώρηση του ΠΑΣΟΚ με κυρίως ιδεολογικούς και όχι οικονομικούς – πολιτικούς όρους [1]) και κριτικής υιοθέτησης -ενίοτε εξιδανίκευσής του (Πουλαντζάς: η θεώρηση του ΠΑΣΟΚ με όρους κυρίως πολιτικούς, ως αντιδεξιού εταίρου, εναλλακτικού προς το σταλινικό ΚΚΕ, και φυσικού συμμάχου στο «εθνικό ζήτημα» [2]). Όλα αυτά, μέχρι η Αριστερά αυτή να κατοχυρώσει έναν αυτόνομο ρόλο, μακριά από εκείνον του «παρακολουθήματος» της Δεξιάς ή του ΠΑΣΟΚ – και μέχρι βεβαίως ο ΣΥΡΙΖΑ να αντιστρέψει, χάρη στο ρόλο αυτό, το συσχετισμό δύναμης Αριστεράς-Κεντροαριστεράς που είχε παγώσει από τις εκλογές του ’77.

Δεν είναι ιστορικο-φιλολογικού ενδιαφέροντος αυτή η αναδρομή στα κείμενα και τη συγκυρία της πρώτης Μεταπολίτευσης. Ούτε βεβαίως επιχειρεί να διασώσει, για λόγους δικαιοσύνης, ένα κάποιο «καλό ΠΑΣΟΚ» του πρώτου καιρού: στα σαράντα χρόνια του βίου του, και κυρίως μετά το ’81, το ΠΑΣΟΚ είναι το κόμμα που ενσωματώνει τα λαϊκά συμφέροντα στην εκάστοτε αστική στρατηγική αναδιάρθρωσης, με τον όρο ενσωμάτωση να σημαίνει άλλοτε τη «συμπερίληψη» των λαϊκών στρωμάτων στην ασκούμενη πολιτική, και άλλοτε απλώς τον κατακερματισμό, τον εγκλωβισμό και την πολιτική τους εξουδετέρωση. Έτσι, αν έχει κάποιο ενδιαφέρον αυτή η αναδρομή, αυτό βρίσκεται μάλλον στο να θυμίσει δύο πράγματα: Κατ’ αρχάς, τους όρους επικράτησης του ΠΑΣΟΚ, σε βάρος μιας Αριστεράς εγκλωβισμένης σε διάφορες εκδοχές «εθνικής ενότητας» [3] για λόγους στρατηγικής αμηχανίας. Κυρίως, όμως, να θυμίσει μια αλήθεια που συχνά ξεχνιέται, όταν μιλάμε για το κόμμα του Χρηματιστηρίου και του αχαλίνωτου μικροαστισμού, του Μνημονίου και της κυνικής εργαλειοποίησης της Ακροδεξιάς: ότι η δυνατότητα του ΠΑΣΟΚ να ενσωματώνει λαϊκά συμφέροντα στην κρατική στρατηγική, και μάλιστα επί μακρόν, πέρασε από την ικανότητά του να συμπλέει με το ριζοσπαστισμό της εποχής του, «εγκαλώντας» τους ηττημένους των προηγούμενων γενεών και προσφέροντάς τους «την αισιοδοξία της άσκησης εξουσίας» σε ορατό μέλλον, όπως έγραφε την Κυριακή στην Αυγή ο Κώστας Ελευθερίου. Ότι η εξουσία αυτή έγινε λάφυρο και όχι αντι-εξουσία, ότι παρά τις διακηρύξεις του ΠΑΣΟΚ-ως-κινήματος, το ΠΑΣΟΚ-ως εξουσία συνέχισε, αντί να διαρρήξει, τις κληρονομημένες συστημικές ισορροπίες, ότι η ίδια αυτή εξουσία έγινε μέσο ατομικής ανέλιξης, μόνος σκοπός συλλογικής ύπαρξης, μοχλός υπονόμευσης των δικαιωμάτων σε προνόμια και ευκαιρίες, και επαρκής λόγος πλήρους αυτονόμησης του Αρχηγού-Πρωθυπουργού στο όνομα του Λαού και της Πατρίδας, όλα αυτά είναι μια ιστορία παλιά και γνωστή πια. Όπως παλιό και γνωστό είναι κι ότι, αφού «αυτοοργανώθηκε», το «Κίνημα» κοινοβουλευτικοποιήθηκε, κρατικοποιήθηκε και εντέλει διαλύθηκε, αφήνοντας τα μέλη των διαφόρων φατριών του έκθετα στην «καθοδήγηση» των ΜΜΕ. Ότι κάτι είναι παλιό και γνωστό, από την άλλη, καθόλου δεν το κάνει λιγότερο επίκαιρο.

Το άρθρο δημοσιεύτηκε στο RedNotebook

________________________

Σημειώσεις

[1] Βλ. Δημήτρης Δημούλης, Βιβλιοκριτική στις Θέσεις, τεύχος 38, περίοδος: Ιανουάριος – Μάρτιος 1992

[2] Ο Πουλαντζάς θα ασχοληθεί με τη σχόλή του Monthly Review και το σχήμα «μητρόπολη-περιφέρεια», που αποτελεί βασική θεωρητική αναφορά του ΠΑΣΟΚ της πρώτης περιόδου, αποδεχόμενος ότι η Ελλάδα είναι εξαρτημένη χώρα, όχι όμως και χώρα της καπιταλιστικής περιφέρειας. Για το σχήμα «μητρόπολη-περιφέρεια», βλ. Γιάννης Μηλιός, «Το ρεύμα μητρόπολης-περιφέρειας. Συγκλίνουσες θεωρίες και αντιφάσεις», Θέσεις, τεύχος 4, περίοδος: Ιούλιος – Σεπτέμβριος 1983

[3] Με την ωραία διατύπωση του Δημήτρη Μπελαντή, «Η Εθνική Αντιδικτατορική Δημοκρατική Ενότητα», αν  και απέκτησε ιδεολογικό υπόβαθρο μόνο στο πλαίσιο της ηγεσίας του ΚΚΕ Εσωτερικού, ήταν η ανομολόγητη και κρυφή ατζέντα όλης της επίσημης Αριστεράς στην πρώτη Μεταπολίτευση. Βλ. «Η στρατηγική της Εθνικής Αντιδικτατορικής Δημοκρατικής Ενότητας», Εργατική Αριστερά, 9.7.2014

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s