BREXIT, ΑΚΡΟΔΕΞΙΑ, ΑΡΙΣΤΕΡΑ

1. Μέχρι το αποτέλεσμα της Πέμπτης, πολλοί θεωρούσαν τη Βρετανία too big to exit και το βρετανικό δημοψήφισμα περίπου «οικογενειακή» υπόθεση: επιδιώκοντας να περιορίσουν την άνοδο της Ακροδεξιάς, οι βρετανοί Συντηρητικοί θα περιορίζονταν τελικά να διαπραγματευτούν με την Ε.Ε. (και πιθανότατα θα κέρδιζαν) περισσότερη ευελιξία στο ζήτημα της μετανάστευσης – πάντως μέσα στην Ένωση. Ο αγώνας, ωστόσο, για την επικράτηση του Bremain από τόσους και τόσο διαφορετικούς (τον Ομπάμα και το γ.γ. του ΝΑΤΟ, τον Κάμερον και το Σίτι, τη γερμανική κυβέρνηση και τον πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου – αλλά και τους ακροδεξιούς πρωθυπουργούς της Ουγγαρίας και της Πολωνίας) έδειχνε πως το διακύβευμα δεν ήταν ούτε «τοπικό», ούτε «μερικό». Το ζήτημα ήταν να προφυλαχθεί ένα υπόδειγμα ευρωπαϊκής ενοποίησης που αποδοκιμάζεται με κάθε τρόπο παντού στην Ευρώπη (από το γαλλικό, το ισλανδικό και το ελληνικό δημοψήφισμα μέχρι την αποχή στις Ευρωεκλογές και την ακροδεξιά ψήφο)· και το κυριότερο, η πέμπτη οικονομία στον κόσμο να μη θέσει σε κίνδυνο κυκλοφορία, επενδύσεις και εμπορικές σχέσεις με τις χώρες της Ε.Ε. Σε αντίθετη περίπτωση, μια νέα κρίση εν μέσω παγκόσμιας ύφεσης ήταν το πιθανότερο σενάριο[1]. Οι βρετανοί δεν πείστηκαν από το σύνηθες «άσχημα μεν έτσι, αλλά αλλιώς χειρότερα», κι όπως έγραφε ο Μπρεχτ, έχασαν την εμπιστοσύνη της κυβέρνησης.

2. Τα δημοψηφίσματα είναι ασκήσεις κυριαρχίας: ένας «λαός» διεκδικεί ή επιβεβαιώνει την κυριαρχία του απέναντι σε ένα «καθεστώς», έστω κι αν είναι το καθεστώς αυτό που επιλέγει το ερώτημα. Για την Αγγλία και την Ουαλία, το καθεστώς στο δημοψήφισμα της Πέμπτης ήταν ο Κάμερον, οι Εργατικοί και η Ευρωπαϊκή Ένωση· για τη Σκωτία και την Ιρλανδία, το βρετανικό κράτος. Δεν ήταν ωστόσο το δημοψήφισμα που «δίχασε» το Ηνωμένο Βασίλειο, τα παραδοσιακά κόμματά του και την κοινωνία – αλλά και την ευρωπαϊκή Αριστερά. Είτε μιλάμε για το ιρλανδικό και το σκωτσέζικο ζήτημα, είτε για την κοινωνική πόλωση, ο διχασμός ήταν ήδη εκεί: το δημοψήφισμα τον έδειξε στις πραγματικές διαστάσεις του.

3. Υπάρχει συγκεκριμένος τρόπος να μιλήσουμε για το διχασμό αυτό: λέγεται κρίση εκπροσώπησης και σημαίνει ότι κοινωνικές προσδοκίες και συμφέροντα δεν βιώνονται και δεν πολιτικοποιούνται όπως πριν. Στα προπύργια των Συντηρητικών η ψήφος υπέρ του Brexit ήταν 55%, ενώ σε αυτά των Εργατικών, υπέρ της εξόδου ψήφισε το 56%[2]. Όχι τυχαία, μετά το δημοψήφισμα η κρίση πέφτει κυρίως στα κεφάλια των Εργατικών: αφενός γιατί το UKIP αμφισβητεί χρόνια τώρα δικά τους εκλογικά «κάστρα», αφετέρου γιατί ο Κόρμπιν αμφισβητείται σήμερα από τη μπλερική πτέρυγα του κόμματος, 37% της βάσης του οποίου αψήφησε τη «γραμμή» του Bremain. Οι διαρρεύσαντες δεν είναι προφανώς κοινό του UKIP: είναι μη εξασφαλισμένοι (λόγω ανεργίας, μορφωτικού επιπέδου και ηλικίας), είναι όσο ορθολογικοί και οι οπαδοί του Bremain και το UKIP τους πείθει ότι δημοκρατία και ασφάλεια σημαίνει εθνική (οικονομική) κυριαρχία. Στα συμφραζόμενα αυτά, το να αποφύγει κανείς τις εύκολες αναγωγές στην ταξική αντίθεση δεν σημαίνει να βλέπει τον κόσμο με τα μεταμοντέρνα γυαλιά της Ακροδεξιάς ή των φιλελεύθερων μεσαίων στρωμάτων. Αν λοιπόν έχει δίκιο ο Πωλ Μέισον –υποστηρικτής, θυμίζω, των Εργατικών– ότι το Brexitήταν ψήφος ενάντια στις ελίτ, στο δημοψήφισμα οι Εργατικοί έχασαν γιατί επανέλαβαν τον ελιτίστικο εαυτό τους της δεκαετίας του ’90: αυτόν που ευθύνεται για την αποξένωση του κόμματος από τους φτωχούς, και αυτόν που η δεξιά πτέρυγά του προτείνει τώρα ως λύση στο πρόβλημα. Σε κάθε περίπτωση, αν οι ψήφοι υπέρ του Brexit ήταν 17,4 εκ. και οι ψηφοφόροι του UKIP λιγότεροι από 4 εκατομμύρια, το ότι ανεβαίνει η Ακροδεξιά μάλλον δεν συνεπάγεται ότι όλοι έγιναν φασίστες.

4. Μικρή φαινομενικά διαφορά, αλλά με μεγάλες συνέπειες: δεν ήταν η μετανάστευση ο λόγος που κέρδισε το Brexit, αλλά η (εύλογη) αποδοκιμασία του καθεστώτος και μαζί ο φόβος των μεταναστών. Οι έρευνες δείχνουν ότι χρειάστηκαν δύο εβδομάδες για να πάρει το μεταναστευτικό την πρώτη θέση από την οικονομία στις ιεραρχήσεις των βρετανών ψηφοφόρων κι ότι οι περιοχές που ψήφισαν πιο μαζικά υπέρ της αποχώρησης ήταν αυτές με την ισχνότερη παρουσία μεταναστών, ενώ υπέρ της παραμονής τάχθηκαν περιοχές όπου ζουν πολλοί μετανάστες[3]. Κι όμως, την επαύριο του δημοψηφίσματος, οι Εργατικοί συζητούν να αλλάξουν την πολιτική τους στο μεταναστευτικό, πράγμα που αν συμβεί, δεν θα είναι προς τα αριστερά, για δεύτερη φορά: Στις Eυρωεκλογές του 2009, το ημιφασιστικό BNP του Νικ Γκρίφιν κέρδισε δύο έδρες, ενισχυμένο ιδιαίτερα στο Barking του Έσσεξ, άλλοτε προπύργιο των Εργατικών, όπου και υπολειπόταν κατά μερικές χιλιάδες ψήφους της Εργατικής Margaret Hodge. Επιχειρώντας τότε να περιορίσει το BNP, η Hodge προσάρμοζε τη ρητορική της με τρόπο που ουσιαστικά δικαίωνε τον Γκρίφιν[4]· έρευνα του Ινστιτούτου Ερευνών Δημόσιας Πολιτικής (IPPR), τις ίδιες μέρες, έδειχνε γιατί επρόκειτο για σοβαρό λάθος: το ΒΝP ανέβαινε σε περιοχές με χαλαρή κοινωνική συνοχή, έντονους κοινωνικούς αποκλεισμούς και χαμηλή συμμετοχή στις εκλογές – πάντως όχι σε περιοχές με ισχυρή παρουσία μεταναστών.

5. Η βρετανική Αριστερά δεν έχασε στο βρετανικό δημοψήφισμα: στο δημοψήφισμα επιβεβαιώθηκε το βάθος της ήττας της. Πολιτεύτηκε ως δύναμη πολιτικής νομιμοφροσύνης, κι έτσι είτε υπερασπίστηκε μια Ευρωπαϊκή Ένωση που στην πραγματικότητα δεν υπάρχει («η ΕΕ είναι πολύ περισσότερο επιδεκτική από τα εθνικά κράτη στην πίεση της κοινωνίας των πολιτών ή των ΜΚΟ», έλεγε σε συνέντευξή της η καθηγήτρια του LSE Μέρι Κάλντορ)[5], είτε περιορίστηκε στο ρόλο της αριστερής πτέρυγας της υπαρκτής Ένωσης. Η ίδια αποδείχτηκε ικανή κατήγορος της νοσταλγίας της Αυτοκρατορίας και του χοντροκομμένου ρατσισμού – των ιδεολογιών δηλαδή που συνδέθηκαν πράγματι με τα τμήματα του βρετανικού κατεστημένου υπέρ του Brexit· ποιες κοινωνικές σχέσεις αντανακλούσαν ωστόσο οι ιδεολογίες αυτές, γιατί και ποιους έπειθαν, παρέμεινε μετέωρο, όπως και η συζήτηση γι’ αυτό που πραγματικά είναι η «ενωμένη» Ευρώπη. Αντιπαρατιθέμενοι εντέλει με τον εθνικισμό των Συντηρητικών και του UKIP, ιδίως οι Εργατικοί φάνηκε να ξεχνούν πως ο διεθνισμός της Αριστεράς δεν είναι γενικώς η ελεύθερη κυκλοφορία προσώπων του «ευρωπαϊκού κεκτημένου»: για τους μεν μετανάστες από τις χώρες της Ε.Ε., η κυκλοφορία αυτή είναι τόσο ελεύθερη όσο και η «ελευθερία» να ψάχνουν όπου γης το λιγότερο κακό αφεντικό – για τους δε πρόσφυγες απλά δεν υφίσταται.

6. Είναι νωρίς για να προβλέψει κανείς τη συνέχεια: αν το Brexit θα σταθεί έναυσμα για νέες αποχωρήσεις, αν η σύνδεση της Βρετανίας με την ΕΕ θα είναι στο πρότυπο της Νορβηγίας (Ευρωπαϊκή Οικονομική Περιοχή), της Ελβετίας (διμερείς συμφωνίες) ή κάποιο τρίτο κ.ο.κ. Το βέβαιο είναι ότι η έξοδος δεν είναι το τέλος αλλά η αρχή μιας νέας διαδρομής: σε κακό, αν όχι δυστοπικό συσχετισμό, αλλά και με δυνατότητες για την Αριστερά που στήριξε την έξοδο με διεθνιστικό πρόσημο – και σωστά καλεί σήμερα σε συσπείρωση ενάντια στους Συντηρητικούς, στη βάση του αποτελέσματος της Πέμπτης. Το να αφαιρεθεί η πρωτοβουλία των κινήσεων από τη Δεξιά και την Ακροδεξιά είναι το δύσκολο στοίχημα της νέας φάσης – και το στοίχημα είναι ευρωπαϊκό: η αποκατάσταση της λαϊκής κυριαρχίας είναι αναγκαία συνθήκη για μια εναλλακτική στο νεοφιλελευθερισμό, από μόνη της όμως δεν εγγυάται τη βιωσιμότητα αυτής της εναλλακτικής. Σε κάθε περίπτωση, η ιεράρχηση των αντιπάλων παραμένει το κρίσιμο· η νέα κρίση των Εργατικών είναι ο πιο αψευδής μάρτυρας ότι βρισκόμαστε σε εποχή διλημμάτων.

_____________

Σημειώσεις

[1] Michael Roberts, «Brexit, China, the Fed and the global recession», The Next Recession, 15.6.2016

[2] «Older ‘left-behind’ voters turned against a political class with values opposed to theirs», The Observer, 25.6.2016

[3] «Fear of immigration drove the leave victory – not immigration itself», Guardian, 24.6.2016. Για τη μετανάστευση από τις χώρες της Ε.Ε. προς τη M. Βρετανία, βλ. «The facts about Brexit and immigration», CNN Money, 21.6.2016

[4] Daniel Trilling, «Gone to the dogs», Νew Statesman, 16.4.2010

[5] «Εάν η ΕΕ δεν υπήρχε, θα έπρεπε να την εφεύρουμε» (συνέντευξη στο Δημήτρη Γκιβίση), Η εποχή, 21.6.2016

Το άρθρο δημοσιεύτηκε στο RedNotebook

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s