Μαγική σκέψη

«Και πιάνουμε τα χέρια μας για να δούμε αν είναι κρύα ή χλιαρά, για να δούμε τίνος είναι πιο μεγάλα, και πάντα είναι τα δικά μου, για να μελετήσουμε τις γραμμές της ζωής και του θανάτου. Όλα αυτά συγκαλυμμένα, καταλαβαίνεις;».

Σενέλ Πας, «Μην της πεις ότι την αγαπάς»

Τον περίμενα σ’ ένα καφέ ψηλά στη Μπενάκη. Ο Αχιλλέας Χ. είχε ξεκινήσει να δουλεύει μεταφραστής στις αρχές του ’80, λίγο μετά δηλαδή που πρωτοεκδόθηκαν στην Ελλάδα τα Εκατό χρόνια μοναξιά. Έμαθε πρώτα ισπανικά, μετά πορτογαλικά, που ήταν πια παιχνίδι, και σε μια δεκαετία είχε συνδέσει το όνομά του με τους σπουδαιότερους συγγραφείς της Λατινικής Αμερικής. Κάποιους τους γνώρισε από κοντά, στα χρόνια που έζησε στην Κολομβία, και μετά στη Χιλή. Αποκεί γυρνούσε όταν πήρε το μήνυμά μου για τη συνέντευξη.

Ανήγγειλε την άφιξή του μ’ ένα χτύπημα στο τζάμι του καφέ, αποσπώντας με από την εφημερίδα. Είχα φτάσει νωρίτερα, πράγμα γενικά σπάνιο στα ραντεβού μου, όμως δεν με άφησε να περιμένω πολύ. Είπαμε ο καθένας τα πιο πρόσφατα για αρχή –αυτός για το τελευταίο ταξίδι του, εγώ για τη δουλειά–, και λίγο πριν τη στιγμή της πρώτης αμηχανίας, συμφωνήσαμε να μπούμε στο κυρίως θέμα.

«Πώς προέκυψε η Λατινική Αμερική; Και κυρίως, γιατί ακόμα;».

Η ερώτηση ήταν βέβαια σκέτη κοινοτοπία. «Το άγχος της πρωτοτυπίας», δικαιολογήθηκα σιωπηρά στον εαυτό μου, «δεν εγγυάται από μόνο του τα ουσιαστικά». Πώς θα έσπαγε, τέλος πάντων, ο πάγος με κάποιον που τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια είχε μεταφράσει δώδεκα λατινοαμερικάνικα μυθιστορήματα, χώρια τα δικά του βιβλία; Χαμογέλασε σα να άκουσε την αυτοκριτική μου, κι άναψε ένα τσιγάρο.

«Το ένστικτο πολλών από μάς έλεγε ότι εκεί ακόμα παιζόταν ένα παιχνίδι που μας ενδιέφερε: η Ρωσία ήταν φρίκη, η Κίνα μας έπειθε μόνο στη θεωρία και το ευρωπαϊκό ’68 είχε χάσει ανεπιστρεπτί. Εκεί, πάλι, οι άνθρωποι ήξεραν κάτι που στη Δύση φαινόταν να το έχουμε αφήσει πίσω: ήξεραν πόσο γρήγορα εναλλάσσεται η ελπίδα με την απόγνωση. Ελπίδα, απόγνωση, ελπίδα – μέρα τη μέρα, αιώνες τώρα. Τόσες εναλλαγές, και τόση αδελφοσύνη πάνω στο κοινό τραύμα, που οι αποστάσεις έπαψαν να ξεχωρίζουν. Έτσι απέκτησε το σύνθημα της κοινής πατρίδας άλλη σημασία από την ευρωπαϊκή. Εκεί λοιπόν νιώσαμε ότι βρισκόταν αυτό που είχε περισσότερη ζωή, κι έτσι προσπαθήσαμε να φτιάξουμε γέφυρες μαζί του. Όπως μπορούσε κι όσο καταλάβαινε ο καθένας.

»Στα ’80, πια, οι εκδότες στην Ελλάδα είχαν ανακαλύψει ένα κοίτασμα που ξεκινούσε από τον Νερούδα και τον Μάρκες, πέρναγε από τον Σεπούλβεδα, τον Μπόρχες και τον Σάμπατο, κι έφτανε στον Κορτάσαρ ή, δεξιότερα και πιο αποδοτικά, στον Λιόσα. Έτσι, μπορούσες να συνδυάσεις το διάβασμα, τη δουλειά και την πολιτική. Όχι κι άσχημα, μάλλον…».

Όση ώρα μίλαγε, δεν ξέρω γιατί, σκεφτόμουν τις τριάντα δύο ένοπλες εξεγέρσεις του συνταγματάρχη Αουρελιάνο Μπουενδία, και τις τόσες ακριβώς που έχασε μία προς μία. Σκέφτηκα να ρωτήσω αν αυτός ο Σίσυφος του Μάρκες ήταν αγωνιστής, τρελός ή και τα δύο. Τελικά κράτησα την κανονική σειρά των ερωτήσεων.

«Γιατί έπιασαν τόσο αυτοί οι συγγραφείς; Ποιο είναι το κοινό τους;».

«Δεν είναι ένα όλες τις εποχές. Κάποιοι τους διάβασαν για τους ίδιους περίπου λόγους που ορισμένοι τους μεταφράσαμε. Κάποιοι, ίσως οι περισσότεροι, για το εξωτικό του πράγματος: με τη λογοτεχνία ‘ξεφεύγεις’, υποτίθεται, κι αν μπορείς να ‘ξεφύγεις’ σε εποχές και τόπους τόσο ανοίκειους, τόσο το καλύτερο».

«Ο περίφημος ‘μαγικός ρεαλισμός’…», πετάχτηκα.

«Κακόπαθε αυτή η φράση, κι άσε που δεν αφορά όλους τους συγγραφείς. Ο Μπολάνιο, ας πούμε, διαβάζει τον Μπόρχες και τον Κορτάσαρ, όμως δεν είναι ‘μαγικός’. Ας πούμε πάντως ότι, ναι, σε γενικές γραμμές, εκεί συναντιούνται τα δύο κοινά, το καθένα για τους δικούς του λόγους. Το ένα γοητεύεται από το μύθο, το άλλο από την πραγματικότητα.

»Η ιδιαίτερη σχέση αυτής της λογοτεχνίας με την πραγματικότητα, που είναι ταυτόχρονα πολύ πραγματικότητα και μια στάση τελείως εναντίον της, για κάποιους είναι μια ριζοσπαστική κοινωνική κριτική. Η σφαγή χιλιάδων εργατών στις φυτείες μπανάνας στα Εκατό χρόνια μοναξιά, είναι ο τρόπος του Μάρκες να θυμίσει την απεργία του ’28 στη United Fruit Company, στην Κολομβία, την επέμβαση του στρατού, τις αμερικάνικες πολυεθνικές που φτάσαν στη Λατινική Αμερική ήδη απ’ τα τέλη του 19ου αιώνα. Μέσα από το μαγικό ρεαλισμό, η Αλιέντε μιλά για τα προβλήματα των γυναικών.

»Άλλοι, πάλι, βλέπουν σ’ αυτά έναν παραδοσιακό κόσμο μαγείας και δεισιδαιμονίας, που καθώς έρχεται από μακριά, βεβαιώνει τον αναγνώστη για την υπεροχή της δικής του, της δυτικής λογικής, κερδίζοντας έτσι τη συγκατάβασή του. Όσο πιο μακρινός αυτός ο μαγικός κόσμος, τόσο πιο γραφικός και ακίνδυνος. Κι όσο πιο αληθοφανής, τόσο πιο γοητευτικός».

«Γιατί αληθοφανής;» – μπήκα στη μέση.

«Στο μαγικό ρεαλισμό δεν υπάρχουν μακρινά μέλλοντα ή ξένοι πλανήτες: δεν είναι επιστημονική φαντασία. Είναι τόποι και εποχές που τις αναγνωρίζεις, και που κανείς τις αφηγείται ρεαλιστικά. Στον κόσμο αυτό, όμως, τα όρια ανάμεσα στο πραγματικό και το φανταστικό μπερδεύονται διαρκώς σα να μη συμβαίνει τίποτα. Σα να λες το πιο παράλογο πράγμα μέσα στην πιο συνεκτική σκέψη. Είναι ο χρόνος που σταματά, που γυρνά αντίστροφα, και ο κόσμος όπου μπορούν να συμβούν τα πάντα».

«Ένας κόσμος αληθοφανούς τρέλας», διέκοψα.

«Αληθοφανούς. Κυρίως, όμως, παρηγορητικής. Οι ιδέες και τα συναισθήματα των ανθρώπων εκεί γίνονται η απόλυτη υλική δύναμη, ξεπερνώντας τα συμβατικά, δηλαδή τα υλικά όρια του κόσμου.

»Πώς να κρατήσεις ζωντανή την αισιοδοξία εν μέσω απωλειών, θανάτων, ωμής αδικίας, ανείπωτης μοναξιάς; Ο Μελκίαδες πεθαίνει, αλλά γυρνάει πίσω γιατί δεν αντέχει τόση μοναξιά.

»Η μαγεία αυτή δεν είναι παντοδυναμία. Είναι η φωτεινή πλευρά της απόγνωσης. Το σύμπαν μέσα, και μαζί πέρα από τα ανθρώπινα, που εκπληρώνει την ευχή του ανήμπορου. Ένας ανεκτός χρόνος και χώρος λειτουργίας, όπως το παραλήρημα».

«Κι ο συγγραφέας, αυτός που εγγυάται αυτό το πιο δίκαιο σύμπαν», συμπλήρωσα. Η σκέψη μου τώρα πήγαινε στον Χερινάλδο Μάρκες, που επέμενε να πολεμά «για κάτι που δεν έχει νόημα πια για κανέναν».

 «Ακριβώς. Από τη μια κρατά ζωντανή τη μνήμη των συντριβών, από την άλλη τη συνέχεια με την εποχή των αναστάσεων, των μαγισσών, της νίκης του Καλού. Όπως στη ζωή των ανθρώπων μπερδεύονται η ελπίδα με την απόγνωση, έτσι κι ο συγγραφέας μπερδεύει τα όρια της πραγματικότητας, τους χρόνους, τα είδη του λόγου – τη βιογραφία, το παραμύθι, το δοκίμιο. Τόσα θραύσματα πραγματικότητας και αντίθεσης στην πραγματικότητα, που τελικά αμφιβάλλεις για τα πάντα.

»Αν οι άνθρωποι καταδικάστηκαν άδικα σε τόσα χρόνια μοναξιά, ο συγγραφέας είναι από την πλευρά τους. Μπαίνει στον κόπο τους, βλέπει τα πράγματα με τα μάτια τους. Είναι ήδη, και γι’ αυτό γίνεται και στο χαρτί, μέτοχος της μοναξιάς τους, ισορροπώντας στην οριογραμμή: ρεαλιστής αφηγητής και μαζί εγγυητής μιας υπόσχεσης απελευθέρωσης. Ένας συνένοχος στην απόδραση από το πραγματικό σύμπαν σε ένα δικαιότερο».

Είχε περάσει αρκετή ώρα και ο συνομιλητής μου έπρεπε πια να φύγει. Έμεινα πίσω, συνειδητοποιώντας πόσες από τις ερωτήσεις που ήθελα να κάνω και δεν έκανα, τώρα μου επέστρεφαν σαν ακατάσχετη ροή συνειρμών. Είναι ηττοπαθής ή επαναστατική η λογοτεχνία που δεν αφήνει τους ανθρώπους να «ξεφύγουν» από την πραγματικότητα; Τι μπορεί να παρηγορήσει στ’ αλήθεια το Σίσυφο, όταν κάθε ανάβαση προς την κορυφή προοικονομεί το επόμενο κατρακύλισμά του; Τι νόημα έχει να πολεμάς για πράγματα που δεν έχουν πια νόημα για κανένα;

Το κοινό που διαβάζει, σκεφτόμουν, χωρίζεται σε αυτούς που θέλουν να καταλάβουν καλύτερα αυτό που τους ξεπερνάει και σε εκείνους που θέλουν να το αποφύγουν. Στη μαγική σκέψη, την κατεξοχήν σκέψη των παιδιών και των ανήμπορων, η μαγεία είναι τρόπος να ξεφεύγεις, εναποθέτοντας σε κάποια ανώτερη, κρυφή αρχή, το ασφαλές δρομολόγιο της φυγής. Τη μαγεία τη φτιάχνει το δικό σου μυαλό, αλλά την εγγυάται κάποιος άλλος, όπως η μητέρα τον ήσυχο παιδικό ύπνο. Στο λιγότερο εξασφαλισμένο κόσμο των μεγάλων, εκεί που κανείς δεν εγγυάται από πριν για τίποτα, το πρωί χρειάζεται να μπορείς να πεις τι είναι όνειρο, τι σου ταράζει τον ύπνο κι από ποιο υλικό φτιάχνονται τα παραμύθια για να αντέχουν τους κραδασμούς της πραγματικότητας.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s