Ψάχνοντας νόημα σε έναν ανυπόφορα βιωμένο κόσμο

Για το βιβλίο του Τέρυ Ήγκλετον «Το Νόημα της ζωής» (εκδ. Θύραθεν 2016)

Το να γράφει κανείς για το «νόημα της ζωής» σε ένα θεολογικό περιοδικό ενώ δεν είναι θεολόγος, και κυρίως, ενώ δεν είναι πιστός, είναι μια πρόκληση τιμητική για τον φιλοξενούμενο. Γιατί «πρόκληση», το εξηγεί εν μέρει ο Τέρυ Ήγκλετον, ο συγγραφέας του βιβλίου που δίνει αφορμή για τη συζήτηση εδώ: «Οι φιλόσοφοι», λέει, «είναι διχασμένοι ως προς το αν το ερώτημα [σ.σ.: ποιο είναι το νόημα] είναι ουσιαστικό ή κίβδηλο – αν και οι θεολόγοι ως επί το πλείστον δεν είναι διχασμένοι. Για τους περισσότερους θεολόγους, η απάντηση είναι ‘ο Θεός’».

Ανάλογα θα το έθετε στη δεκαετία του ‘30 ο ιδρυτής της ψυχανάλυσης: «Μόνο η θρησκεία γνωρίζει την απάντηση στο ερώτημα για το σκοπό της ζωής», θα πει ο Φρόιντ, «γι’ αυτό θα στραφούμε στο μετριοπαθέστερο ερώτημα του τι αφήνουν οι ίδιοι οι άνθρωποι να φανεί ως σκοπός και πρόθεση της ίδιας τους της ζωής», εννοώντας την ευτυχία (Η δυσφορία μέσα στον πολιτισμό, 1930).

Φαινομενικά ειρωνικές, δηλαδή αποστασιοποιημένες απέναντι στους θεολόγους, οι σκέψεις αυτές υπογραμμίζουν στην πραγματικότητα το ακριβώς αντίθετο: ότι το ερώτημα περί νοήματος διασταυρώνεται αναπόφευκτα με το θεολογικό ερώτημα – είτε κανείς δέχεται την ύπαρξη του θεού είτε την απορρίπτει. «Δεν λέμε ότι οι προ-νεωτερικοί άνθρωποι δεν αναρωτιούνταν ποιοι ήταν ή τι έκαναν εκεί», γράφει ο (μαρξιστής) Ήγκλετον. «Απλώς ότι το ερώτημα δεν τους σκότιζε τόσο όσο, ας πούμε, τον Αλμπέρ Καμύ, ή τον Τ.Σ. Έλιοτ. Και αυτό σχετίζεται άμεσα με τη θρησκευτική τους πίστη», η οποία το απαντούσε εκ των προτέρων.

Ανάλογα ισχυρίζεται ο Τζωρτζ Στάινερ στο Τολστόι ή Ντοστογέφσκι, όταν συζητά τι κάνει «κλασική» τη μεγάλη λογοτεχνία του 20ου αιώνα – αυτήν που επίσης πραγματεύεται, με τους δικούς της τρόπους, το νόημα: είναι η διασταύρωση με το θεολογικό ερώτημα που την κάνει μεγάλη, είτε το ερώτημα παίρνει θετική απάντηση (Τολστόι) είτε όχι (Ντοστογέφσκι).

***

Επιβεβαιώνεται η σχέση αυτή σήμερα – και με ποιον τρόπο; Ο Ήγκλετον λέει ότι η κυρίαρχη ιδεολογία στις μεταμοντέρνες κοινωνίες  της Δύσης, ο πραγματισμός, δεν έχει χώρο για «μεγαλεπήβολες ιδέες», φιλοσοφικές ή θεολογικές· στο Λογική, πίστη και επανάσταση, ο ίδιος το έχει δείξει επαρκώς, δείχνοντας πώς ο νεοφιλελεύθερος αθεϊσμός διορίζει θεό το άτομο. Από πολλές απόψεις, θα προσθέταμε, όσο κι αν ο πραγματισμός αυτός αποθεώνει ρητορικά τη «διαφορετικότητα» ως δικαίωμα και καύχημα του δυτικού αστικού πολιτισμού, στην πραγματικότητα δεν αφήνει χώρο για τη συνάντηση με το-όχι-ίδιο-του· για τη συνάντηση, χωρίς την οποία το ιδιαίτερο, το ατομικό βίωμα, δεν μπορεί να μετατραπεί σε νόημα.

Το να μην μπορείς να αποστάξεις κάτι από τη συνάντηση με τον άλλο, κι ακόμα χειρότερα, το να μην την επιδιώκεις καν, «κλείνοντας» ερμητικά τα σύνορα πίσω από την εμπειρία του δικού σου βιώματος, αυτό είναι ο ορισμός της τρέλας. Κι αυτήν ακριβώς την «τρέλα» σημειώνει η σύγκρουση που για την ώρα δίνει τον τόνο στον 21ο αιώνα: η folie à deux ανάμεσα στον δυτικό καπιταλισμό και τον ισλαμικό φονταμενταλισμό. Στη σύγκρουση αυτή, γράφει ο Ήγκλετον, «η έλλειψη πίστης έρχεται αντιμέτωπη με την υπερβολή της. Η Δύση έρχεται αντιμέτωπη με μια καθαρόαιμη μεταφυσική επίθεση, ακριβώς την ιστορική στιγμή που είναι –για να το πούμε έτσι– φιλοσοφικά αφοπλισμένη. Σε ό,τι αφορά την πίστη, ο μεταμοντερνισμός προτιμά να ταξιδεύει άνευ αποσκευών: έχει πεποιθήσεις, σίγουρα, αλλά δεν έχει πίστη».

Δευτερεύουσα εδώ η προφανής ένσταση: ότι ούτε η απόκρουση του ένοπλου θρησκευτικού φονταμενταλισμού προϋποθέτει υποχρεωτικά τη θρησκευτική πίστη, ούτε αυτός ο τελευταίος είναι στην πραγματικότητα «μη κοσμικός» και μη καπιταλιστικός, όπως διατείνονται οι πολέμαρχοί του: ο ίδιος αυτοπροσδιορίζεται ως «Κράτος», οργανώνεται στρατιωτικά, αιμοδοτείται οικονομικά από το λαθρεμπόριο πετρελαίου και άλλες οικονομικές επιχειρήσεις, χρησιμοποιεί στο έπακρο τις νέες τεχνολογίες, επωφελείται από τους διεθνείς γεωπολιτικούς ανταγωνισμούς.

Το σημαντικό για εδώ, όμως, είναι άλλο: η αναζήτηση νοήματος – ενός νοήματος που, για να το υπερασπιστείς, αξίζει να ζεις ή να αφιερώσεις τη ζωή σου, σε έναν κόσμο που όλο συχνότερα σήμερα δείχνει χωρίς νόημα: Τυχαίος, ενδεχομενικός, απολύτως ευάλωτος στα σχέδια (αυτο)καταστροφής του: α-νόητος. Εδώ βρισκόμαστε σήμερα. Και το «εδώ» σημαίνει ξανά «δυσφορία μέσα στον πολιτισμό»: τον καπιταλιστικό πολιτισμό, για να είμαστε συγκεκριμένοι.

Αν διαβάζω τον Ήγκλετον λοξοκοιτάζοντας προς τον Φρόιντ, είναι γιατί και οι δύο, σε άλλα (αν και όχι εντελώς διαφορετικά συμφραζόμενα) προβαίνουν στην ίδια αναπάντεχη κίνηση: παραδέχονται με την ίδια ειλικρίνεια πως το ερώτημα «ποιο το νόημα» δεν απαντιέται από «ειδικούς». «Δεν έχω το σθένος», λέει ο Βιεννέζος, «να κάνω τον προφήτη ενώπιον των συνανθρώπων μου, ενώ αποδέχομαι την κατηγορία ότι δεν έχω καμιά παρηγοριά να τους δώσω, εφόσον αυτό είναι που ζητούν, εξίσου παθιασμένα, όλοι, οι πλέον σφοδροί επαναστάτες και οι πλέον ενάρετοι ευσεβείς».

Σε ανάλογο μήκος και ο Ήγκλετον: «Το νόημα της ζωής δεν είναι τόσο μια πρόταση, όσο μια πρακτική. Δεν είναι μια εσωτεριστική αλήθεια, αλλά μια συγκεκριμένη μορφή ζωής […] Πιάνουμε μια υποψία του νοήματος της ζωής όταν συνειδητοποιούμε ότι δεν είναι κάτι που θα αποτελούσε απάντηση σε ένα φιλοσοφικό ερώτημα» […] Οι έμποροι του νοήματος γενικά νιώθουν ριγμένοι από έναν τέτοιο ισχυρισμό, αφού δεν φαντάζει ούτε αρκετά μυστηριώδης ούτε βαρυσήματος».

Υπεκφυγή μπροστά στο μέγεθος της πρόκλησης να απαντηθεί ένα τέτοιο ερώτημα; Κάθε άλλο. Ο Φρόιντ υποστηρίζει ρητά ότι μια αλλαγή στις σχέσεις ιδιοκτησίας θα άλλαζε τη ζωή των ανθρώπων πολύ πιο δραστικά από οποιαδήποτε ηθική εντολή. Αντίστοιχα και ο Ήγκλετον: «Τέτοιας λογής», λέει, «είναι το bathos που στήνει ο Ματθαίος στο ευαγγέλιό του […] η σωτηρία τελικά αποδεικνύεται μια πεζή υπόθεση – τόσο που προκαλεί αμηχανία: τάισμα των πεινασμένων, ξεδίψασμα των διψασμένων, καλωσόρισμα των ξένων και επισκεπτήριο στους  κρατούμενους […] Καθένας μπορεί να το κάνει […] Το σύμπαν περιστρέφεται γύρω από την φροντίδα των αρρώστων. Όταν δρας κατ’ αυτόν τον τρόπο, είσαι κοινωνός της αγάπης που δημιούργησε τα άστρα […] Αυτού του είδους η δραστηριότητα είναι γνωστή ως αγάπη».

Αν φαίνεται πως ο Ήγκλετον κάνει ένα είδος «μετάφρασης», ότι διατυπώνει δηλαδή θρησκευτικά περιεχόμενα με μη θρησκευτικούς όρους, είναι εμφανές ότι αυτή η «μεταφραστική» διαδικασία, γνωστή από καιρό στη Δύση[1], βοηθά τη λογική της «συνάντησης» — αυτήν που αρνείται η επικίνδυνη folie à deux, από το Χαλέπι ως το Βερολίνο και από το Παρίσι μέχρι τον Λευκό Οίκο. Αν μείνει, ωστόσο, στο επίπεδο της πολιτιστικής διαδικασίας, η συνάντηση αυτή δεν μπορεί να σταθεροποιήσει το όλο και πιο ρευστό νόημα της ζωής, για να θυμηθώ έναν συνονόματο του Φρόιντ, τον Ζίγκμουντ Μπάουμαν. Η «εκλογίκευση» της τρέλας, με άλλα λόγια, έχει λίγα να προσφέρει, αν μείνει στο επίπεδο της «κρίσης της εκκοσμίκευσης», για την οποία ανταλλάσουν απόψεις «ειδικοί»: ο φιλόσοφος Χάμπερμας, ο πάπας Βενέδικτος χτες ή, στα καθημάς, ο αρχιεπίσκοπος Ιερώνυμος σήμερα. Οι άνθρωποι αναζητούν απεγνωσμένα νόημα, γιατί στις κρίσεις οι ζωές τους αξίζουν ελάχιστα για τον καπιταλισμό – και αντί για το μείζον, οι «ειδικοί» ασχολούνται κυρίως με ταυτοτικά ή δογματικά θέματα.

Η «μετάφραση» που μπορούν οι απλοί άνθρωποι είναι πάντα το πιο κρίσιμο. Θυμάμαι κάτι οικείο από παλιά: «ἐξέβαλε πάντας τοὺς πωλοῦντας καὶ ἀγοράζοντας ἐν τῷ ἱερῷ, καὶ τὰς τραπέζας τῶν κολλυβιστῶν κατέστρεψε καὶ τὰς καθέδρας τῶν πωλούντων τὰς περιστεράς». Ας το «μεταφράσουμε».

__________________________

[1] Βλ. Σταύρος Ζουμπουλάκης, «Χάμπερμας-Βενέδικτος ιστ’: αμφίπλευρη μαθητεία», στο Ποιος Θεός και ποιος άνθρωπος;, Πόλις 2013

Το κείμενο δημοσιεύεται στο τεύχος 142 του περιοδικού Σύναξη

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s